Ana Sayfa  |  Hakkmzda  |  Dernek Tz |  Ynetim Kurulu  |  letiim

Anasayfa Faaliyetler Trkiye Balkanlar letiim Yazarlar Ariv
Anasayfa
Duyurular
Faaliyetler
Trkiye
Yunanistan/B.Trakya
Bulgaristan
Makedonya
Kosova
Arnavutluk
Bosna/Sancak
Romanya
Karada
Dier lkeler
Balkanlar
Trk Dnyas
Konuk Yazar
letiim
Yazarlar
Foto Galeri
Videolar
Ariv
Strateji/Eitim
ne kanlar
. . . . . . . . . .
Uluslararas Rodos-stanky Trkl Sempozyumu zmirde gerekletirildi
Adnan Kahil THPden hra Edildi
Ar milliyetilerin hedefindeki Selanik Belediye Bakan Butaris siyaseti brakyor
Mestanl ve Dedeaataki masa tenisi kulpleri anlama imzalayacak
Mostardaki Tarihi Karagz Bey Medresesi Ald
Vefat ve Basal
STANBUL SANCAKTEPEDE HELKOPTER KAZASI; EHTLERMZ VAR
Bulgaristanda halk, erken seim istiyor
DEB Partisi ve EFA ibirliinde Avrupa komisyonuna Aznlk eitiminin sorunlar aktarld
Makedonyal Ynetmen Bilge Emine Emek ve Baar dl
Dviz  
  Dolar : 5.3505
  Euro : 4.7195
Hava  
 
 
Video  
NUR PAAYI TANI...
RUBASAM YK zcan...
Balkanlar Benim Y...
RUBASAM Bk. Veki...
zcan Pehlivanol...
RUBASAM YNETCS...
HH LDER LTF ...
RUMELݴYE ELVEDA...
ELVEDA RUMEL-SKY...
ELVEDA RUMEL SK...
S. Krs  

Haberin Detay

Ana sayfaya Dn

Irakta Trklerin Tarihi - Cengiz Erolu
.
08.08.2015

Irak Trkleri ya da Irak Trkmenleri, Birinci Dnya Savandan sonra Osmanl Devletinden ayrlm, Irak ad ile kurulan devletin vatandalar olarak varlklarn srdrmeye almaktadrlar. Osmanl dneminde bu insanlara uzun yllar "Trkler" diye sz edilmitir.

Ancak Lozan Konferans sralarnda ngiliz heyeti "Trkmenler" olarak ifade etmilerdir. Buna karlk olarak Trk delegesi bakan smet nn Trkmen ile Trkn eanlaml oluu ve Trkiye Trklerin de Trkmen olduklarn savunmutur. 1923 Lozan ve 1926 Ankara Antlamalarnda "Musul Trkleri" denilmitir. 1959 ylnda Abdlkerim Kasmn ynetimi ele geirdikten sonra Irakta yaayan biz Trklere "Trkmen" denilmeye balamtr. Trkmenler sadece Irakta deil, Anadoludan Kafkasyaya, Balkanlardan Suriye ve Filistine kadar  birok corafyaya yaylmlardr. Hatta Afganistanda ve randa Trkmen boylar bulunmaktadr.


Birinci Dnya Savann sonunda, topraklar ngiliz igaline urayan Musul, Kerkk ve Erbil Trkmenlerinin ileri gelenleri, istilac glere kar mcadele etmek iin, hemen harekete gemilerdi. Anadolu topraklar zerinde yrtlen Milli Mcadeleye paralel olarak balayan, blgedeki hareketler, gcn yine Anadoludan alyordu. lk olarak, ngilizlerin, halk Osmanl Devleti aleyhine kkrtmalarn nlemek iin, acil biimde nlemler alnmaya baland. ngilizlerin blgedeki siyasi hakimleri, para vererek elde ettikleri baz airet reislerini yanlarna ekmek iin byk gayret gsteriyorlard. Buna karlk, Trklerin ileri gelen liderleri, ngilizlerin bu gayretlerini boa karmak iin, olaanst aba harcyorlard. Bunlarn arasnda Erbil Trklerinin ok sevilen ve saylan din alimi Kk Molla Efendi (1867-1943)nin, halk ngilizlere kar mcadeleye davet eden ve igalcilerin propagandalarna kar uyank olmaa ynelik konuma ve sohbetleri, byk etki yapyordu.(1)
Irakta yaamn srdren Trkler Orta Asya bozkrlarndan Batya doru sel gibi akp gelen Trkmen boy ve oymaklar Anadoluya yerlemeden nce bugnk Iraka yerletirmilerdir.(2) Nitekim Osmanl Ariv belgelerinde blge ile ilgili vesikalarda bu hadise nemle vurgulanmaktadr. rnein; Dhiliye Nazrlndan (ileri Bakanl) Sadarete gnderilen 20 Austos 1330 tarihli belgede Telafer Halk hakknda verilen bilgilerde, Anadoludan nce Telafere yerletirildii vurgulanmaktadr. Trkler, aralkl olarak Musul ve Kerkk blgesine gelerek yerlemeleri sonucu, Irakta byk ve nemli bir Trk varl ortaya kmtr. Blge ok eitli Trk unsurlarndan meydana gelmektedir. Bu dnceyi destekleyen en byk delil blgede kurulmu olan Trk devletleri ve beylikleridir.(3)

Ancak Irakta Trk varlnn en eski kantn veya belgesini ortaya koymadan nce bu konu hakknda daha nce yazmamza ramen(4) ne yazk ki, Trkmenlere ait hibir siyasi parti ve kurulu internet sayfalarnda bu konuya deinmedii iin tekrar ele almay gerekli grdk. Hemen hemen tm kurulularmzn sitelerini incelediimiz zaman neredeyse tamamnda bu konuya deinmedii gibi, Irakta Trk varlnn tarihini H.54 ylna balamaktadr. Ancak bu tarih doru deildir. ngiliz kaynaklarndan Arap (Irak) kaynaklarna intikal etmi ve Irak Trklerini birer paral asker (yrtc sava) gibi gstermeye ynelik olan bu propaganda yaklam tarzn terk etmek mecburiyetindeyiz.

 
Evet, H.54 ylnda da Iraka Trkler gelip yerlemilerdir. Hilafet merkezi olan Irakta grnmeleri Emev Devletinden sonra Abbas Devleti dneminde de devam etmitir. Zira Trkler Iraka yerlemeleri uzun vadede olmu ve eitli dnemlerde akn akn bu blgeye yerlemilerdir.
Ancak Irakta Trk varln gsteren en eski belge bunlar deildir. En eski belge nl Arap tarihisi Yakut El-Hamavnin Mucemul-Buldan adl eserinde bulunmaktadr.(5)

Bu kaynak eser bize Halid bin Velid komutasndaki slam Ordusunun Irak fethederken karsna ilk olarak Furslar deil, Trkler ktn gstermektedir. Ve bu eserde Banukya Antlamasndan bahsetmektedir. Anlama slam ordularnn gnmz Irak (Mezopotamya) fethederken (H.12) (M.632-633) karlatklar ilk kavim ile yaplan bir akittir. Ayrca bu anlamayla alnan cizye, slam devletinin kasasna giren ve Medineye gnderilen ilk cizyedir. Ama her eyden nemlisi, slam ordularnn mehur komutan olan Halid bin Velidin o blgede Fars halk ve devleti ile karlamadan nce, bir Trk devleti ve bir Trk lideriyle karlamas ve onlarla bu anlamay imzalamasdr. Tarihi Abdizde Hseyin Hsamettinin verdii bilgilere gre; slam dini ortaya ktnda, Irak blgesinde ok sayda Trk aireti ve Trk beylii bulunmaktayd. O dnemde sz konusu airetlerden en mehuru olan, Frat kenarnda yerleen Banuklu airetidir. Bu airet Banukya(6) denilen ehirde yerlemitir. Bu milletin lideri (Babuu) olan Basbahri (بصبهري bu isim, Bozbr kelimesinin Arapalam yaz eklidir) slam ordularyla giritii atmalarda vefat ettikten sonra olu Bay Sl Han(7) (Basluhan - ﺑﺎﺼﻟﻮﺧﺎﻦ) babasnn yerini alr. slam ordusuyla atmann bir faydas olmayacan anlar ve Halid bin Velidden bar talep eder. Bu zat ok zeki ve akll olduundan halkn byk bir felaketten kurtarr. Bay Sl Han veya Sl Han Bey, slam ordusu komutan Halid b.Velid ile bir anlama yapar. Ayrca ondan birde bir Amannme alr. Yakut El-Hamavnin Mucemul-Buldan adl eserinin Banukya maddesinde yer alan anlamann metni udur;
Bismillahirrahmanirrahim; Halid Bin velidin bu mektubu (akdi), Frat kenarnda mukim olan Sl Bay Bin Basbahriye mahsustur. Sen, kendin, airetin ve kyn Banukya halk tarafndan, belirlenen bin dirhem cizyeyi,(8) can ve maln korunmak zere verdike aman- ilh ile eminsin. Biz senden bu miktar kabul ettik. Yanmda bulunan Mslmanlar da raz olmutur. Allahn ve Resul Hazreti Muhammedin ve Mslmanlarn zel korumas altndasn.


ahitler; Hiam Bin Velid, Cerir Bin Abdullah Eba Avuf ve Said Bin Amrudur. Vesselam Sene H.13te (bir dier rivayete gre H. 12.de) yazld.(9)
Bay Sl Han, bu anlamayla halkn yok olmaktan kurtararak, gnmze kadar blgede var olmasn salayan kiidir. Bu belge Irakta yaayan Trkler iin son derece nemlidir. Zira bugne kadar bilinen bir gerei deitirmektedir. Daha dorusu bilinen gerekleri alt st etmektedir. Peki, bilinen bu gerekler nelerdir? 
Irakta yaynlanan tarih kitaplarna baktmz zaman genel olarak hepsinde Irak Trklerinden bahsederken Trklerin Emev Devleti dneminde ilk olarak Irak blgesine yerleen ufak bir topluluktan ibaret olduu belirtilir.

Bata Irakl tarihi Dr. Mustafa CEVAT olmak zere baz tarihiler de, Trklerin Iraka gelilerini Hicri 32 ylna balyorlar ki, bu ylda Mslman Araplar ilk olarak Trklerin anayurduna girerek burada baz Trkleri esir almlard. Bu esirler, ilerinde Irak da olmak zere birok Mslman blgesine gnderilmitir.(10) Ancak bildiimiz kadaryla bu esirler birka yz kiiden fazla deildi ve bunlarn Irakta nemli hibir rol olmamtr. nl Arap Tarihisi El-Tabari, Trklerin youn olarak Iraka gelilerini, Emev Devletinin ilk halifesi olan Muaviye b. Ebusfyann Basra Valisi Ubeydullah b. Ziyad zamannda zelikle Hicri 54 ylnda (Miladi 674) kaydetmitir.(11)  Ancak El-Tabari, bunu zet bir ekilde Araplarn fetihleri srasnda Trk memleketlerine girdiklerinden bahsettii vakit belirtmitir. Bu konuyla ilgili bize derli toplu bilgi veren en nemli Arap bilgini corafyac El-Belaziridir.(12) El-Belaziriye gre; Halife Muaviye, Basra Valisi olan Ubeydullah b. Ziyad Horasana tayin etti ve 24.000 kiiyle Ceyhun Nehrini aan Ubeydullah, Buhara ehrine varp burada Trkmenlerin ba olan Kabo Hatunla anlamaya varm ve bu anlama sonucunda Ubeydullah, Trkmenlerden 2000 okuyu yanna alarak Basraya yerletirmitir. Trkmenleri Basraya getiren Ubeydullah, bunlar kendilerine zg adlaryla anlan bir sokaa yerletirmitir. 
Yine Merik(13) Valisi Yezid b. mer, Miladi 749 senesinde Buharadan 300 kadar Trkmen askerini getirerek ordusuna katmtr.(14)
Trklerin, hilafet merkezi olan Badatta grnmeleri Emev Devletinden sonra Abbas Devleti dneminde de devam etmitir. zellikle Abbaslerin ikici halifesi olan Ebucafer El-Mansur kurmu olduu Badat ehrinde Trklere de yer ayrmtr. Bu Trkler geldikleri yerler gz nne alnarak Badatn eitli semtlerine yerletirilmi ve bu semtlere bunlarn adlar taklmtr [rnein Derbul-Buhara (Buhara Evleri)].(15)
Daha sonra gelen Abbas halifeleri, siyas ve asker merkezlerini glendirmekte Trk askerlerine byk nem vermiler, hatta Halife Harun Reid dneminde (786809) muhafz birliini tamamen Trklerden oluturmutur. Halife Mutasm devrinde de (833842) Trk askerlerin kalmas iin Badat ile Kerkk arasnda 70.000 kiinin yaayaca Samarra ehri kurulmutur.(16)
Bu dnemden sonra, Trklerin Hilafet merkezinde sz sahibi olduklarn gsteren bir baka gelime de Halife Mutasmn kendini gvende hissetmeyerek hilafet merkezini Badattan Samarraya nakletmesi ve Trk muhafzlar himayesinde buraya yerlemesidir.(17) Bu gelime Irak Trklerinin tarihinde bir dnm noktas ve yeni bir rn balamasna yol amtr. Bu dnemde Samarra ehri bir Trk ehri halini ald. Semtlerine, yollarna ve rmaklarna Trk isimleri verildi. ehir o suretle yaplmt ki, Trkler kendi vatanlarnda hangi kabile ve oymakla hem civar ise burada da ayn ekilde iskn edilmilerdi.(18)

Btn saydmz bu bilgiler herkese kabul gren dorulardr ve hi kimse bunlar inkr edemez. Ancak yukarda bahsedilen Banukya Anlamas bize baz gerekleri deitirmek zorunda brakmaktadr. Bu gereklerde unlardr:


1. Trklerin Irak blgesine gelilerinin Emev Devleti dneminde olmad, daha nceden de bu blgede var olduklarn ispat etmektedir. Yani Trklerin Mezopotamya blgesinde slamiyetten ok daha nce var olduklar ispatlanm durumdadr. 
2. Irak Trkleri, Emev veya Abbas devletlerinin paral askerleri olarak blgeye yerlememilerdir. Zaten blgede var olan ana unsurlardan biridir. Yani dardan getirilmi yabanc bir g deildir. Hatta unu sylemek hi yanl olmaz ki, Trkler (Trkmenler) en az Araplar kadar bu blgenin en eski sakinlerinden birisidir. 
3. Trkler, Irak blgesinde sonradan olduu gibi nceden de bir devlet geleneine sahiptir. Bu topluluk blgede kurulan her devletin iinde u veya bu ekilde yer almtr.
4. Irak Trkleri, Irakn devlet geleneinde ok nemli bir yere sahiptir. Bu nedenle uzun bir kltr tarihi ve tecrbesi olan bu topluluk, devlet geleneinde vazgeilmemesi gereken bir unsurdur. Aksi takdirde iin tabiatna aykr bir siyaset izlenmi olur. Buda Irakn gelecei iin hite doru bir politika olamaz.
5. Trkler, Irakn binlerce yldr kltr, ekonomisi, siyasi yaps ve medeniyetinin ierisinde yer alm bir topluluktur, gelecekte de Irak iin ok nemli bir zenginlik olacaktr. Bu nedenle sadece varl Irakn btnl iin byk nem arz etmektedir. 

Sonu olarak; karmza ok nemli bir netice kmaktadr. O da, Trklerin Irakta varl H.32 veya H. 54 ylnda balamamaktadr. Trklerin Irakta varl en az 1400 yldan fazladr. Yine nemli bir neticede, Trkler Irakta en az 1000 yllk bir hkimiyeti sz konusudur. 
Bu nedenle tm Trkmen Siyasi Partilerine, Sivil Toplum rgtlerine ve kurulularna sesleniyorum, ltfen gerek internet sayfalarnzda ve gerekse tantm kitaplarnzda kendi tarihinize sahip kn. Sizler Irakta her kesten nce vardnz ve en az Iraktaki halklar kadar eski ve asl bir unsursunuz. Bu gereklere siz sahip kmazsanz boluu bakalar doldurur. Tarih bunlara ahittir.

(
http://www.turkmensitesi.com/irak_turkmenleri.html)

 

Kaynaklar:

(*) Cengiz Erolu, aratrmac-yazar.
(1)    Akgndz Ahmet, Osmanl Devleti Zamannda Irak Trkmenleri Bozuluslar, adl makale.
(2)    BOA. DED. Siyasi 12 (25)
(3)    Irakta srasyla 1055 tarihinden itibaren Seluklu Devleti, Atabelikler, lhanl Devleti, Celayirli Devleti, Karakoyunlu Devleti, Akkoyunlu Devleti ve Osmanl mparatorlu hkimiyetiyle yaklak bin yllk bir Trk hakimiyeti sz konusudur. Byk slam Tarihi Ansiklopedisi, c. 13, a Yaynlar, stanbul 1989. s. 174.
(4)    Daha detayl bilgi iin bkz. Irak Trklerinin Kkeni, Kardalk Dergisi, Say 43, yl 11, Eyll-Ekim 2009.
(5)    Yakut El-Hamav,  Mucemul-Buldan, (ilk yaynland tarih, Halep, 20 Safer 621 H./13 Mart 1224 M.), Beyrut, 1977, 1.cilt, s.331.
(6)    Yakut El-Hamavye gre;  Banukya veya Banikya Kfe ehri yaknlarnda Frat nehri kenarnda bir yerleim yeri, Hz. brahim dneminde ad gemektedir.
(7)    Trkler arasnda Baysl Han lakabyla mehur olmutur. Sonra bu isim Araplatrlarak Basluhan denilmitir. u halde Basluhan adnn asl olan Baysl Han bizim lehemizde Bey Sl Han veya Sl Han Bey demek olur. Orhan Bey (
ﺒﻙ اورﺨﺎن‏ ) ve Turhan Bey (ﺒﻙﻁورﺨﺎن) rneinde olduu gibi. Buna eski Trk dilinde Slay veya Slav denirdi. rnein Slav Han ad Arapalatrldnda Seluhan diye telaffuz edilmitir. Hsamettin Amasyalnn ilgi makalesinden alnmtr.
(8)    Cizye slam Devletlerinde zimm statsndeki (slam devleti tebaasnda olan) Mslman olmayanlarn erkek nfusundan alnan er‛ vergilerdendir.
(9)    Yakut El-Hamav, a.g.e. 1.cilt, s.332.
(10)    Fazl Mehdi Bayat, Trkmen Tarihinden Yapraklar, Badat 1975, s.17.
(11)    El-Tabari, bni Cerir, Tarihil Umem velmlk, Kahire 1939.
(12)    Fazl Mehdi Bayat, Trkmen Tarihinden Yapraklar, Badat 1975, s.19.
(13)    Merik blgesi Hicri 54 ile 93 yllar arasnda Mslmanlar tarafndan fethedilen Semerkand, Buhara ve Afganistan snrna kadar olan blgedir. Stanley Lane Pool, Dynasties Of slam, Farsa diline Abbas kbal tarafndan tercme edilmitir. Farsadan da Arapaya,  Maki Tahir Al-KAAB tarafndan 1968 ylnda tercme edilmi ve Badatta Basrs Publication House tarafndan yaynlanmtr.
(14)    Dr. Sinan Marufolu, Osmanl Dneminde Kuzey Irak, Eren Yaynclk, stanbul 1988.
(15)    Fazl Mehdi Bayat, Trkmen Tarihinden Yapraklar, Badat 1975, s.22.
(16)    Dr. Sinan Marufolu, Osmanl Dneminde Kuzey Irak, Eren Yaynclk, stanbul 1988.
(17)    Laszlo Rasonyi; Tarihte Trklk, TKAE Yaynlar, 2. Bask, Ankara 1988, s. 160.
(18)    M. Fuat Kprl, Trkiye Tarihi, stanbul 1923.

Facebook! da Payla   Twitter! da Payla  

  

 
Bu Haber in Toplam 1 Kii Oy Verdi...
 

 
Yorumlar Yorum Yaz

Bu Haber in Henz Yorum Yaplmam.lk Yorumu Siz Yapmak in Tklaynz

   
   
Foto Galeri
Bu Kategoriye Ait Dier Haberler
AHISKA TRKLERNN 14 KASIM 1944te Yurtlarndan SRGNN UNUTMUYORUZ...
Stalinin emriyle heryeri tahtalarla kapatlm tren vagonlarnn iinde ara sra iinden derin bir ah ekerek alayan annelerin sesleri ve acknca alayan k...
 
Dou Trkistanllardan Urumi olaylarnn 9. ylnda protesto
svein bakenti Stockholmde toplanan Uygur Trkleri, Urumi olaylarnn 9. yl dnm nedeniyle ini protesto etti....
 
TRKSOYun 25. kurulu yl dnm Bakde kutland
Uluslararas Trk Kltr Tekilat TRKSOYun 25. kurulu yl dnm, Azerbaycann bakenti Bakde dzenlenen konserle kutland....
 
Tuzhurmatuda patlama: 23 soydamz vefat etti
Kerkkn gneyinde yer alan Tuzhurmatuda bir kamyonun pazar yerinde infilak ettirilmesi sonucu en az 23 kii hayatn kaybett, 80 kii yaraland...
 
Rusya Krm Tatar-Trklerine basklarna hz kesmeden devam ediyor!..
Rusya igal ettii Krmda basklarn iddetli ekilde devam ettiriyor....
 
Yurtd Trkler ve Akraba Topluluklar Bakanlnn yeni bakan belli oldu
Trkiyede Babakanlk ve Babakan Yardmclna ait atama kararlar Resmi Gazetede yaymland. Buna gre, Babakan Yardmclna bal Yurtd Trkler ve A...
 
Gagauz Trklerine Bir Bak
Gagauz Trkleri Moldovada Bizi Bekliyor!...
 
FUEN Trk Aznlklar/Topluluklar alma Grubu 3. Toplants Berlinde yapld
Avrupa Halklar Federal Birlii(FUEN) Trk Aznlklar/Topluluklar alma Grubu(TAG) 3. Toplants, 14-17 Kasm 2016 tarihlerinde Federal Almanyann bakenti...
 
Ahska Trkleri Beyaz Saray nnde topland
ABDde yaayan Ahska Trkleri, ana yurtlarndan srgn edililerinin 72. yl dnm nedeniyle Beyaz Saray nnde anma treni gerekletirdi....
 
TRKSOYdan Ankarada 25. Yl Gala Konseri
Azerbaycan, Kazakistan, Krgzistan, zbekistan ve Trkmenistannn bamszlnn 25. Yl, tm Trk dnyasndan yetenekli sanatlarn sahne ald 25. Yl ...
 
Macaristanda Ermeni iddialarn ieren tasar reddedildi
Macar Yeiller Partisinin (LMP) 1915 olaylarna ilikin Ermeni iddialarna ynelik tasars, Macar Meclisi D likiler Komitesinde Fidesz ve Jobbikin oylar...
 
Trkiyenin desteine ihtiyacmz var
Irakl Trkmenler, Trkiyenin Musulu IDden kurtarmasn bekliyor. Irak Blgesel Ynetimi Milletvekili Maruf, Telafer ve Musulda Frat Kalkanna benzer ...
 
En ok Okunanlar  
Yazarlar  
GZ OLANI, BEYN OLACAI GRR - 5
Sheyl OBANOLU
Paraya tapan sistemin sonu
Nevvl SEVND
ABDden Kbrsta yeni giriimler
Prof. Dr. Ata ATUN
21.nci Yzyl Banda Balkanlar - 4
Gzde Kl YAIN
KIBRIS TRKLERNN KKEN VE SOSYO-KLTREL ZELLKLER-4
Sleyman ZMEN
IKBYde Referandum, Barzani, Trkmenler ve Trkiye
Dr. lhan Ylmaz CMERT
NOT DEFTER: 3-9 ARALIK
Metin EDRNEL
BATI KAYNAKLARINDA STANBULUN FETH
Hseyin BASKIN
E-mail Listesi  

Ad Soyad

:

E-mail

:

Anket  
 

 

Rss | Sitene Ekle | Reklam |Knye |Gizlilik lkeleri |Bize Ulan
Sitemizdeki yaz, resim ve haberlerin her hakk sakldr. zinsiz, kaynak gsterilmeden kullanlamaz.
Web Tasarm

Haberler Haber Siteleri Haberler Haber Siteleri