Ana Sayfa  |  Hakkmzda  |  Dernek Tz |  Ynetim Kurulu  |  letiim

Anasayfa Faaliyetler Trkiye Balkanlar Iletisim Yazarlar Arsiv
Anasayfa
Duyurular
Faaliyetler
Trkiye
Yunanistan/B.Trakya
Bulgaristan
Makedonya
Kosova
Arnavutluk
Bosna/Sancak
Romanya
Karadag
Diger lkeler
Balkanlar
Trk Dnyasi
Konuk Yazar
Iletisim
Yazarlar
Foto Galeri
Videolar
Arsiv
Strateji/Egitim
ne kanlar
Dviz  
  Dolar : 5.7538
  Euro : 5.3822
Hava  
 
 
Video  
NURI PASAYI TANI...
RUBASAM YK zcan...
Balkanlar Benim Y...
RUBASAM Bsk. Veki...
zcan Pehlivanogl...
RUBASAM YNETICIS...
HH LIDERI LTFI ...
RUMELIYE ELVEDA...
ELVEDA RUMELI-SKY...
ELVEDA RUMELI SK...
S. Krs  

Haberin Detay

Ana sayfaya Dn

Irakta Trklerin Tarihi - Cengiz Eroglu
.
08.08.2015

Irak Trkleri ya da Irak Trkmenleri, Birinci Dnya Savasindan sonra Osmanli Devletinden ayrilmis, Irak adi ile kurulan devletin vatandaslari olarak varliklarini srdrmeye alismaktadirlar. Osmanli dneminde bu insanlara uzun yillar "Trkler" diye sz edilmistir.

Ancak Lozan Konferansi siralarinda Ingiliz heyeti "Trkmenler" olarak ifade etmislerdir. Buna karsilik olarak Trk delegesi baskani Ismet Inn Trkmen ile Trkn esanlamli olugu ve Trkiye Trklerin de Trkmen olduklarini savunmustur. 1923 Lozan ve 1926 Ankara Antlasmalarinda "Musul Trkleri" denilmistir. 1959 yilinda Abdlkerim Kasimin ynetimi ele geirdikten sonra Irakta yasayan biz Trklere "Trkmen" denilmeye baslamistir. Trkmenler sadece Irakta degil, Anadoludan Kafkasyaya, Balkanlardan Suriye ve Filistine kadar  birok cografyaya yayilmislardir. Hatta Afganistanda ve Iranda Trkmen boylari bulunmaktadir.


Birinci Dnya Savasinin sonunda, topraklari Ingiliz isgaline ugrayan Musul, Kerkk ve Erbil Trkmenlerinin ileri gelenleri, istilaci glere karsi mcadele etmek iin, hemen harekete gemislerdi. Anadolu topraklari zerinde yrtlen Milli Mcadeleye paralel olarak baslayan, blgedeki hareketler, gcn yine Anadoludan aliyordu. Ilk olarak, Ingilizlerin, halki Osmanli Devleti aleyhine kiskirtmalarini nlemek iin, acil biimde nlemler alinmaya baslandi. Ingilizlerin blgedeki siyasi hakimleri, para vererek elde ettikleri bazi asiret reislerini yanlarina ekmek iin byk gayret gsteriyorlardi. Buna karsilik, Trklerin ileri gelen liderleri, Ingilizlerin bu gayretlerini bosa ikarmak iin, olaganst aba harciyorlardi. Bunlarin arasinda Erbil Trklerinin ok sevilen ve sayilan din alimi Kk Molla Efendi (1867-1943)nin, halki Ingilizlere karsi mcadeleye davet eden ve isgalcilerin propagandalarina karsi uyanik olmaga ynelik konusma ve sohbetleri, byk etki yapiyordu.(1)
Irakta yasamini srdren Trkler Orta Asya bozkirlarindan Batiya dogru sel gibi akip gelen Trkmen boy ve oymaklari Anadoluya yerlesmeden nce bugnk Iraka yerlestirmislerdir.(2) Nitekim Osmanli Arsiv belgelerinde blge ile ilgili vesikalarda bu hadise nemle vurgulanmaktadir. rnegin; Dhiliye Nazirligindan (Iisleri Bakanligi) Sadarete gnderilen 20 Agustos 1330 tarihli belgede Telafer Halki hakkinda verilen bilgilerde, Anadoludan nce Telafere yerlestirildigi vurgulanmaktadir. Trkler, aralikli olarak Musul ve Kerkk blgesine gelerek yerlesmeleri sonucu, Irakta byk ve nemli bir Trk varligi ortaya ikmistir. Blge ok esitli Trk unsurlarindan meydana gelmektedir. Bu dsnceyi destekleyen en byk delil blgede kurulmus olan Trk devletleri ve beylikleridir.(3)

Ancak Irakta Trk varliginin en eski kanitini veya belgesini ortaya koymadan nce bu konu hakkinda daha nce yazmamiza ragmen(4) ne yazik ki, Trkmenlere ait hibir siyasi parti ve kurulus internet sayfalarinda bu konuya deginmedigi iin tekrar ele almayi gerekli grdk. Hemen hemen tm kuruluslarimizin sitelerini inceledigimiz zaman neredeyse tamaminda bu konuya deginmedigi gibi, Irakta Trk varliginin tarihini H.54 yilina baglamaktadir. Ancak bu tarih dogru degildir. Ingiliz kaynaklarindan Arap (Irak) kaynaklarina intikal etmis ve Irak Trklerini birer parali asker (yirtici savasi) gibi gstermeye ynelik olan bu propaganda yaklasim tarzini terk etmek mecburiyetindeyiz.

 
Evet, H.54 yilinda da Iraka Trkler gelip yerlesmislerdir. Hilafet merkezi olan Irakta grnmeleri Emev Devletinden sonra Abbas Devleti dneminde de devam etmistir. Zira Trkler Iraka yerlesmeleri uzun vadede olmus ve esitli dnemlerde akin akin bu blgeye yerlesmislerdir.
Ancak Irakta Trk varligini gsteren en eski belge bunlar degildir. En eski belge nl Arap tarihisi Yakut El-Hamavnin Mucemul-Buldan adli eserinde bulunmaktadir.(5)

Bu kaynak eser bize Halid bin Velid komutasindaki Islam Ordusunun Iraki fethederken karsisina ilk olarak Furslar degil, Trkler iktigini gstermektedir. Ve bu eserde Banukya Antlasmasindan bahsetmektedir. Anlasma Islam ordularinin gnmz Iraki (Mezopotamya) fethederken (H.12) (M.632-633) karsilastiklari ilk kavim ile yapilan bir akittir. Ayrica bu anlasmayla alinan cizye, Islam devletinin kasasina giren ve Medineye gnderilen ilk cizyedir. Ama her seyden nemlisi, Islam ordularinin meshur komutani olan Halid bin Velidin o blgede Fars halki ve devleti ile karsilasmadan nce, bir Trk devleti ve bir Trk lideriyle karsilasmasi ve onlarla bu anlasmayi imzalamasidir. Tarihi Abdizde Hseyin Hsamettinin verdigi bilgilere gre; Islam dini ortaya iktiginda, Irak blgesinde ok sayida Trk asireti ve Trk beyligi bulunmaktaydi. O dnemde sz konusu asiretlerden en meshuru olani, Firat kenarinda yerlesen Banuklu asiretidir. Bu asiret Banukya(6) denilen sehirde yerlesmistir. Bu milletin lideri (Basbugu) olan Basbahri (بصبهري bu isim, Bozbr kelimesinin Arapalasmis yazi seklidir) Islam ordulariyla giristigi atismalarda vefat ettikten sonra oglu Bay Sl Han(7) (Basluhan - ﺑﺎﺼﻟﻮﺧﺎﻦ) babasinin yerini alir. Islam ordusuyla atismanin bir faydasi olmayacagini anlar ve Halid bin Velidden baris talep eder. Bu zat ok zeki ve akilli oldugundan halkini byk bir felaketten kurtarir. Bay Sl Han veya Sl Han Bey, Islam ordusu komutani Halid b.Velid ile bir anlasma yapar. Ayrica ondan birde bir Amannme alir. Yakut El-Hamavnin Mucemul-Buldan adli eserinin Banukya maddesinde yer alan anlasmanin metni sudur;
Bismillahirrahmanirrahim; Halid Bin velidin bu mektubu (akdi), Firat kenarinda mukim olan Sl Bay Bin Basbahriye mahsustur. Sen, kendin, asiretin ve kyn Banukya halki tarafindan, belirlenen bin dirhem cizyeyi,(8) can ve malin korunmak zere verdike aman-i ilh ile eminsin. Biz senden bu miktari kabul ettik. Yanimda bulunan Mslmanlar da razi olmustur. Allahin ve Resul Hazreti Muhammedin ve Mslmanlarin zel korumasi altindasin.


Sahitler; Hisam Bin Velid, Cerir Bin Abdullah Eba Avuf ve Said Bin Amrudur. Vesselam Sene H.13te (bir diger rivayete gre H. 12.de) yazildi.(9)
Bay Sl Han, bu anlasmayla halkini yok olmaktan kurtararak, gnmze kadar blgede var olmasini saglayan kisidir. Bu belge Irakta yasayan Trkler iin son derece nemlidir. Zira bugne kadar bilinen bir geregi degistirmektedir. Daha dogrusu bilinen gerekleri alt st etmektedir. Peki, bilinen bu gerekler nelerdir? 
Irakta yayinlanan tarih kitaplarina baktigimiz zaman genel olarak hepsinde Irak Trklerinden bahsederken Trklerin Emev Devleti dneminde ilk olarak Irak blgesine yerlesen ufak bir topluluktan ibaret oldugu belirtilir.

Basta Irakli tarihi Dr. Mustafa CEVAT olmak zere bazi tarihiler de, Trklerin Iraka gelislerini Hicri 32 yilina bagliyorlar ki, bu yilda Mslman Araplar ilk olarak Trklerin anayurduna girerek burada bazi Trkleri esir almislardi. Bu esirler, ilerinde Irak da olmak zere birok Mslman blgesine gnderilmistir.(10) Ancak bildigimiz kadariyla bu esirler birka yz kisiden fazla degildi ve bunlarin Irakta nemli hibir rol olmamistir. nl Arap Tarihisi El-Tabari, Trklerin yogun olarak Iraka gelislerini, Emev Devletinin ilk halifesi olan Muaviye b. Ebusfyanin Basra Valisi Ubeydullah b. Ziyad zamaninda zelikle Hicri 54 yilinda (Miladi 674) kaydetmistir.(11)  Ancak El-Tabari, bunu zet bir sekilde Araplarin fetihleri sirasinda Trk memleketlerine girdiklerinden bahsettigi vakit belirtmistir. Bu konuyla ilgili bize derli toplu bilgi veren en nemli Arap bilgini cografyaci El-Belaziridir.(12) El-Belaziriye gre; Halife Muaviye, Basra Valisi olan Ubeydullah b. Ziyadi Horasana tayin etti ve 24.000 kisiyle Ceyhun Nehrini asan Ubeydullah, Buhara sehrine varip burada Trkmenlerin basi olan Kabo Hatunla anlasmaya varmis ve bu anlasma sonucunda Ubeydullah, Trkmenlerden 2000 okuyu yanina alarak Basraya yerlestirmistir. Trkmenleri Basraya getiren Ubeydullah, bunlari kendilerine zg adlariyla anilan bir sokaga yerlestirmistir. 
Yine Mesrik(13) Valisi Yezid b. mer, Miladi 749 senesinde Buharadan 300 kadar Trkmen askerini getirerek ordusuna katmistir.(14)
Trklerin, hilafet merkezi olan Bagdatta grnmeleri Emev Devletinden sonra Abbas Devleti dneminde de devam etmistir. zellikle Abbaslerin ikici halifesi olan Ebucafer El-Mansur kurmus oldugu Bagdat sehrinde Trklere de yer ayirmistir. Bu Trkler geldikleri yerler gz nne alinarak Bagdatin esitli semtlerine yerlestirilmis ve bu semtlere bunlarin adlari takilmistir [rnegin Derbul-Buhara (Buhara Evleri)].(15)
Daha sonra gelen Abbas halifeleri, siyas ve asker merkezlerini glendirmekte Trk askerlerine byk nem vermisler, hatta Halife Harun Resid dneminde (786809) muhafiz birligini tamamen Trklerden olusturmustur. Halife Mutasim devrinde de (833842) Trk askerlerin kalmasi iin Bagdat ile Kerkk arasinda 70.000 kisinin yasayacagi Samarra sehri kurulmustur.(16)
Bu dnemden sonra, Trklerin Hilafet merkezinde sz sahibi olduklarini gsteren bir baska gelisme de Halife Mutasimin kendini gvende hissetmeyerek hilafet merkezini Bagdattan Samarraya nakletmesi ve Trk muhafizlari himayesinde buraya yerlesmesidir.(17) Bu gelisme Irak Trklerinin tarihinde bir dnm noktasi ve yeni bir igirin baslamasina yol amistir. Bu dnemde Samarra sehri bir Trk sehri halini aldi. Semtlerine, yollarina ve irmaklarina Trk isimleri verildi. Sehir o suretle yapilmisti ki, Trkler kendi vatanlarinda hangi kabile ve oymakla hem civar ise burada da ayni sekilde iskn edilmislerdi.(18)

Btn saydigimiz bu bilgiler herkese kabul gren dogrulardir ve hi kimse bunlari inkr edemez. Ancak yukarida bahsedilen Banukya Anlasmasi bize bazi gerekleri degistirmek zorunda birakmaktadir. Bu gereklerde sunlardir:


1. Trklerin Irak blgesine gelislerinin Emev Devleti dneminde olmadigi, daha nceden de bu blgede var olduklarini ispat etmektedir. Yani Trklerin Mezopotamya blgesinde Islamiyetten ok daha nce var olduklari ispatlanmis durumdadir. 
2. Irak Trkleri, Emev veya Abbas devletlerinin parali askerleri olarak blgeye yerlesmemislerdir. Zaten blgede var olan ana unsurlardan biridir. Yani disaridan getirilmis yabanci bir g degildir. Hatta sunu sylemek hi yanlis olmaz ki, Trkler (Trkmenler) en az Araplar kadar bu blgenin en eski sakinlerinden birisidir. 
3. Trkler, Irak blgesinde sonradan oldugu gibi nceden de bir devlet gelenegine sahiptir. Bu topluluk blgede kurulan her devletin iinde su veya bu sekilde yer almistir.
4. Irak Trkleri, Irakin devlet geleneginde ok nemli bir yere sahiptir. Bu nedenle uzun bir kltr tarihi ve tecrbesi olan bu topluluk, devlet geleneginde vazgeilmemesi gereken bir unsurdur. Aksi takdirde isin tabiatina aykiri bir siyaset izlenmis olur. Buda Irakin gelecegi iin hite dogru bir politika olamaz.
5. Trkler, Irakin binlerce yildir kltr, ekonomisi, siyasi yapisi ve medeniyetinin ierisinde yer almis bir topluluktur, gelecekte de Irak iin ok nemli bir zenginlik olacaktir. Bu nedenle sadece varligi Irakin btnlg iin byk nem arz etmektedir. 

Sonu olarak; karsimiza ok nemli bir netice ikmaktadir. O da, Trklerin Irakta varligi H.32 veya H. 54 yilinda baslamamaktadir. Trklerin Irakta varligi en az 1400 yildan fazladir. Yine nemli bir neticede, Trkler Irakta en az 1000 yillik bir hkimiyeti sz konusudur. 
Bu nedenle tm Trkmen Siyasi Partilerine, Sivil Toplum rgtlerine ve kuruluslarina sesleniyorum, ltfen gerek internet sayfalarinizda ve gerekse tanitim kitaplarinizda kendi tarihinize sahip ikin. Sizler Irakta her kesten nce vardiniz ve en az Iraktaki halklar kadar eski ve asil bir unsursunuz. Bu gereklere siz sahip ikmazsaniz boslugu baskalari doldurur. Tarih bunlara sahittir.

(
http://www.turkmensitesi.com/irak_turkmenleri.html)

 

Kaynaklar:

(*) Cengiz Eroglu, arastirmaci-yazar.
(1)    Akgndz Ahmet, Osmanli Devleti Zamaninda Irak Trkmenleri Bozuluslar, adli makale.
(2)    BOA. DED. Siyasi 12 (25)
(3)    Irakta sirasiyla 1055 tarihinden itibaren Seluklu Devleti, Atabelikler, Ilhanli Devleti, Celayirli Devleti, Karakoyunlu Devleti, Akkoyunlu Devleti ve Osmanli Imparatorlu hkimiyetiyle yaklasik bin yillik bir Trk hakimiyeti sz konusudur. Byk Islam Tarihi Ansiklopedisi, c. 13, ag Yayinlari, Istanbul 1989. s. 174.
(4)    Daha detayli bilgi iin bkz. Irak Trklerinin Kkeni, Kardaslik Dergisi, Sayi 43, yil 11, Eyll-Ekim 2009.
(5)    Yakut El-Hamav,  Mucemul-Buldan, (ilk yayinlandigi tarih, Halep, 20 Safer 621 H./13 Mart 1224 M.), Beyrut, 1977, 1.cilt, s.331.
(6)    Yakut El-Hamavye gre;  Banukya veya Banikya Kfe sehri yakinlarinda Firat nehri kenarinda bir yerlesim yeri, Hz. Ibrahim dneminde adi gemektedir.
(7)    Trkler arasinda Baysl Han lakabiyla meshur olmustur. Sonra bu isim Araplastirilarak Basluhan denilmistir. Su halde Basluhan adinin asli olan Baysl Han bizim lehemizde Bey Sl Han veya Sl Han Bey demek olur. Orhan Bey (
ﺒﻙ اورﺨﺎن‏ ) ve Turhan Bey (ﺒﻙﻁورﺨﺎن) rneginde oldugu gibi. Buna eski Trk dilinde Slay veya Slav denirdi. rnegin Slav Han adi Arapalastirildiginda Seluhan diye telaffuz edilmistir. Hsamettin Amasyalinin ilgi makalesinden alinmistir.
(8)    Cizye Islam Devletlerinde zimm statsndeki (Islam devleti tebaasinda olan) Mslman olmayanlarin erkek nfusundan alinan Ser‛ vergilerdendir.
(9)    Yakut El-Hamav, a.g.e. 1.cilt, s.332.
(10)    Fazil Mehdi Bayat, Trkmen Tarihinden Yapraklar, Bagdat 1975, s.17.
(11)    El-Tabari, Ibni Cerir, Tarihil Umem velmlk, Kahire 1939.
(12)    Fazil Mehdi Bayat, Trkmen Tarihinden Yapraklar, Bagdat 1975, s.19.
(13)    Mesrik blgesi Hicri 54 ile 93 yillari arasinda Mslmanlar tarafindan fethedilen Semerkand, Buhara ve Afganistan sinirina kadar olan blgedir. Stanley Lane Pool, Dynasties Of Islam, Farsa diline Abbas Ikbal tarafindan tercme edilmistir. Farsadan da Arapaya,  Maki Tahir Al-KAABI tarafindan 1968 yilinda tercme edilmis ve Bagdatta Basrs Publication House tarafindan yayinlanmistir.
(14)    Dr. Sinan Marufoglu, Osmanli Dneminde Kuzey Irak, Eren Yayincilik, Istanbul 1988.
(15)    Fazil Mehdi Bayat, Trkmen Tarihinden Yapraklar, Bagdat 1975, s.22.
(16)    Dr. Sinan Marufoglu, Osmanli Dneminde Kuzey Irak, Eren Yayincilik, Istanbul 1988.
(17)    Laszlo Rasonyi; Tarihte Trklk, TKAE Yayinlari, 2. Baski, Ankara 1988, s. 160.
(18)    M. Fuat Kprl, Trkiye Tarihi, Istanbul 1923.

Facebook! da Payla   Twitter! da Payla  

  

 
Bu Haber in Toplam 1 Kii Oy Verdi...
 

 
Yorumlar Yorum Yaz

Bu Haber in Henz Yorum Yaplmam.lk Yorumu Siz Yapmak in Tklaynz

   
   
Foto Galeri
Bu Kategoriye Ait Dier Haberler
Erbilde silahli saldiri! Bir Trk diplomat sehit oldu
Disisleri Bakanligindan yapilan aiklamada "Bir konsolosluk grevlimiz sehit oldu, faillerin bulunmasi iin girisimlerimiz sryor." cmlelerine yer verildi. S...
 
Uygur aydini ve bilim insanlarindan haber alinamiyor
Avrupa Parlamentosu ve Uluslararasi Af rgt gibi kuruluslar, Uygur toplumunun pek ok aydin ve bilim insanindan haber alinamadigina dikkati ekiyor....
 
Tkmen Sehitler Gn
16 OCAK IRAK TRKMEN SEHITLER GNܒnde Sehit kardeslerimizi rahmetle aniyoruz. Ruhlari sad, mekanlari cennet olsun. Sheyl OBANOGLU (RUBASAM Bsk.V.) Mesut BA...
 
AHISKA TRKLERININ 14 KASIM 1944te Yurtlarindan SRGNN UNUTMUYORUZ...
Stalinin emriyle heryeri tahtalarla kapatilmis tren vagonlarinin iinde ara sira iinden derin bir ah ekerek aglayan annelerin sesleri ve acikinca aglayan k...
 
Dogu Trkistanlilardan Urumi olaylarinin 9. yilinda protesto
Isvein baskenti Stockholmde toplanan Uygur Trkleri, Urumi olaylarinin 9. yil dnm nedeniyle ini protesto etti....
 
TRKSOYun 25. kurulus yil dnm Bakde kutlandi
Uluslararasi Trk Kltr Teskilati TRKSOYun 25. kurulus yil dnm, Azerbaycanin baskenti Bakde dzenlenen konserle kutlandi....
 
Tuzhurmatuda patlama: 23 soydasimiz vefat etti
Kerkkn gneyinde yer alan Tuzhurmatuda bir kamyonun pazar yerinde infilak ettirilmesi sonucu en az 23 kisi hayatini kaybett, 80 kisi yaralandi...
 
Rusya Kirim Tatar-Trklerine baskilarina hiz kesmeden devam ediyor!..
Rusya isgal ettigi Kirimda baskilarini siddetli sekilde devam ettiriyor....
 
Yurtdisi Trkler ve Akraba Topluluklar Baskanliginin yeni baskani belli oldu
Trkiyede Basbakanlik ve Basbakan Yardimciligina ait atama kararlari Resmi Gazetede yayimlandi. Buna gre, Basbakan Yardimciligina bagli Yurtdisi Trkler ve A...
 
Gagauz Trklerine Bir Bakis
Gagauz Trkleri Moldovada Bizi Bekliyor!...
 
FUEN Trk Azinliklari/Topluluklari alisma Grubu 3. Toplantisi Berlinde yapildi
Avrupa Halklari Federal Birligi(FUEN) Trk Azinliklari/Topluluklari alisma Grubu(TAG) 3. Toplantisi, 14-17 Kasim 2016 tarihlerinde Federal Almanyanin baskenti...
 
Ahiska Trkleri Beyaz Saray nnde toplandi
ABDde yasayan Ahiska Trkleri, ana yurtlarindan srgn edilislerinin 72. yil dnm nedeniyle Beyaz Saray nnde anma treni gereklestirdi....
 
En ok Okunanlar  
Yazarlar  
ROK
Sheyl OBANOGLU
HAYALET EHRE, HAYALPEREST BAKAN SEM..!
Atillla ILINGIR
Gagavuz Trkleri ile ilgili hi bilmedigimiz gerekler
Nevvl SEVINDI
Yunanistandaki iktidar deiimi Trkiyeyle ilikileri nasl etkiler?
Gzde Kili YASIN
Nedir Bu Asimetrik Tehdit? - 4
Sleyman ZMEN
KIBRIS SORUNUNUN BASLANGI NOKTASI YUNANISTANDAKI EKONOMIK KRIZ
Prof. Dr. Ata ATUN
Rza Mollov Kimdir (BRAM AHMED)
Metin EDIRNELI
Uzay Hukuku ve Bilinene Yolculuk
Mert NSAL
BIR GMENLIK HIKAYESI
Hseyin BASKIN
E-mail Listesi  

Ad Soyad

:

E-mail

:

Anket  
 

 

Rss | Sitene Ekle | Reklam |Knye |Gizlilik lkeleri |Bize Ulan
Sitemizdeki yaz, resim ve haberlerin her hakk sakldr. zinsiz, kaynak gsterilmeden kullanlamaz.
Web Tasarm

Haberler Haber Siteleri Haberler Haber Siteleri